Bir dönem her şirketin dijitalleşmeden söz ettiği toplantılarda bugün neredeyse mutlaka yapay zekâ konuşuluyor. Müşteri hizmetlerinden satış tahminine, belge analizinden üretim planlamasına kadar pek çok alanda yeni uygulamalar görüyoruz. Bu ilgi sevindirici. Fakat bir teknoloji şirketini değerlendirirken artık ilk sorum “Yapay zekâ kullanıyor musunuz?” değil. “Bu işin hangi kısmını siz geliştirdiniz?”
Çünkü hazır bir modeli kullanarak müşteriye faydalı bir çözüm sunmakla, teknik belirsizlikleri aşarak yeni bir teknoloji geliştirmek aynı faaliyet değil. İlki son derece değerli bir ticari iş olabilir. İkincisi ise koşulları sağlandığında Ar-Ge desteğinin konusu olabilir. Bu ayrımı yapamadığımızda hem şirketlerin beklentisi yanlış şekilleniyor hem de kamu kaynaklarından ne beklememiz gerektiği belirsizleşiyor.
İyi bir ürün, her zaman Ar-Ge projesi değildir
Örneğin bir yazılım şirketi, mevcut yapay zekâ servislerini kullanarak hukuk bürolarının sözleşmelerini özetleyen bir platform hazırlıyor olsun. Müşterinin saatler süren işini dakikalara indiriyorsa ortada gerçek bir ihtiyaç ve satılabilir bir ürün vardır. Ancak yalnızca hazır servisleri birbirine bağlaması, tek başına özgün bir Ar-Ge çalışması yürüttüğü anlamına gelmez.
Aynı şirketin Türkçe hukuk metinlerindeki anlam kaymalarını azaltmak için yeni bir yöntem geliştirdiğini, farklı veri kümelerinde ölçülebilir deneyler yaptığını, doğruluk ve güvenilirlik sorunlarını teknik olarak çözmeye çalıştığını düşünelim. İşte burada değerlendirme değişir. Artık yalnızca bir uygulamanın özelliklerini değil, çözülmeye çalışılan teknik problemi, izlenen yöntemi ve elde edilen yeniliği konuşabiliriz.
Benzer bir ayrım üretim teknolojilerinde de karşımıza çıkar. Kameradan görüntü alıp hazır bir sistemle hatalı ürünü işaretlemek bir uygulamadır. Değişken ışık, farklı malzeme yüzeyleri ve çok az hatalı örnek bulunan bir üretim hattında yeni bir görüntü işleme yaklaşımı geliştirerek hata oranını düşürmek ise ciddi bir araştırma ve doğrulama süreci gerektirebilir. Önemli olan sunumda “yapay zekâ” yazması değil, şirketin gerçekten hangi problemi hangi teknik yetkinlikle çözdüğüdür.
Devlet desteği neyi satın alıyor?
Devlet desteklerini teknoloji şirketleri için yalnızca finansman kaynağı olarak görmek eksik bir bakış. TÜBİTAK 1501 ve 1507 gibi programlarda temel yaklaşım, şirketlerin proje esaslı Ar-Ge ve yenilik kapasitesini geliştirmek. Yani kamu, her yeni yazılımın satış ve pazarlama giderini karşılamayı değil, belirli koşulları sağlayan araştırma ve teknoloji geliştirme faaliyetlerine katkıda bulunmayı hedefliyor.
Bu nedenle başvuru dosyasında yalnızca pazarın büyüklüğünü veya ürünün kaç müşteriye satılacağını anlatmak yetmez. Mevcut çözümler neden yetersiz? Teknik zorluk nerede? Geliştirme ekibi hangi denemeleri yapacak? Başarı neyle ölçülecek? Proje bittiğinde ortaya hangi yeni bilgi, yöntem ya da ürün çıkacak? Bu sorulara verilen cevaplar projenin niteliğini belirler.
Öte yandan her ihtiyaç için aynı program doğru değildir. Erken aşamadaki bir girişimin yatırım ihtiyacı, Ar-Ge yapan bir KOBİ’nin proje bütçesi ve pazara çıkmış bir yazılım şirketinin uluslararası satış planı birbirinden farklıdır. TÜBİTAK’ın Ar-Ge ve girişimcilik programları, KOSGEB’in ilgili işletme destekleri ve uygun şirketler için ihracat destekleri farklı amaçlara hizmet eder. Şirketin ihtiyacını tanımlamadan program seçmek, çoğu zaman işe tersinden başlamaktır.
Her teknoloji şirketi destek alabilir mi?
Hayır. Teknoloji alanında faaliyet göstermek, tek başına herhangi bir hibe programına uygunluk sağlamaz. Şirketin ölçeği, hukuki yapısı, faaliyet alanı, proje niteliği, çağrı koşulları ve giderlerinin uygunluğu ayrı ayrı incelenir. Örneğin TÜBİTAK 1501 ve 1507 programları Türkiye’de yerleşik KOBİ ölçeğindeki sermaye şirketlerine yöneliktir; başvuru yapabilmek de destek kararının olumlu olacağı anlamına gelmez.
Bir başka örnek düşünelim: Üç yıldır kurumsal müşterilere özel yazılım geliştiren, düzenli gelir elde eden bir şirket, mevcut ürününe dışarıdan aldığı yapay zekâ hizmetini eklemek istiyor. Şirketin işi güçlü olabilir; fakat planlanan çalışma teknik yenilik ve sistematik Ar-Ge içermiyorsa Ar-Ge projesi olarak sunulması doğru olmayabilir. Böyle bir işletmenin önce ürün stratejisini, finansman ihtiyacını ve uygun diğer destek kanallarını değerlendirmesi daha anlamlıdır.
Peki her teknoloji şirketi destek almalı mı?
Buna da cevabım hayır. Bazı şirketler için doğru müşteriyle yapılacak ücretli bir pilot çalışma, aylar sürecek bir destek başvurusundan daha fazla değer yaratabilir. Özellikle ürün henüz pazarda doğrulanmamışsa, şirketin bütün enerjisini hibe dosyasına ayırması önemli bir fırsat maliyeti doğurabilir.
Bazen toplantıda şirketin kurucusuna “Bu destek hiç olmasa, bu ürünü yine geliştirir misiniz?” diye sormak gerekir. Cevap hayırsa, yatırım kararının dayanağını yeniden düşünmekte fayda var. Destek, sağlam bir iş fikrini hızlandırabilir; müşteri ihtiyacı olmayan bir ürüne tek başına pazar yaratamaz.
Buna karşılık teknik riski yüksek, nitelikli bir ekibi bulunan ve somut bir problemi çözmeye çalışan girişim için doğru destek kritik olabilir. Uzun deney sürecini finanse etmek, uzman istihdamını korumak veya prototipi doğrulamak şirketin kendi kaynaklarıyla aşmakta zorlanacağı bir eşiği geçmesini sağlayabilir. Burada mesele destekten uzak durmak değil, desteği şirketin gelişim planındaki doğru yere koymaktır.
Asıl ölçü: Teknolojinin şirkette bıraktığı değer
Yapay zekâ çağında şirketleri yalnızca kullandıkları araçlara göre ayırmak yanıltıcı. Hazır teknolojileri çok iyi uygulayan ve müşteriye ciddi verimlilik sağlayan şirketler de ekonomiye değer katar. Ancak özgün teknoloji geliştirme iddiasında olanlardan daha fazlasını beklemeliyiz: teknik birikim, tekrarlanabilir sonuç, korunabilir bilgi, yetkin ekip ve mümkünse uluslararası pazarda karşılık bulabilecek bir ürün.
Bence önümüzdeki dönemin asıl sorusu kaç şirketin yapay zekâ kullandığı değil; kaç şirketin kendi geliştirdiği teknolojiyle rekabet üstünlüğü kurabildiği olacak. Devlet destekleri de bu yolculukta bir amaç değil, doğru kullanıldığında etkili bir araç. Başarılı teknoloji şirketi, en çok destek alan değil; aldığı desteği kalıcı yetkinliğe, müşteriye ve sürdürülebilir gelire dönüştürebilen şirkettir.
Damla Şaran
Nora DG Danışmanlık